Navigation Menu
Adeiladau Hanesyddol
Pontydd
Mae gan y dref ddwy bont hanesyddol ar draws Afon Cleddau, yr Hen Bont a’r Bont Newydd.
Rhoddwyd yr Hen Bont yn anrheg, ym 1726, gan Syr John Philipps o Gastell Picton. Codwyd yr Hen Bont ar y rhyd yn Hwlffordd lle croesodd Harri Tudur, gyda’i fyddin, wedi glanio yn Dale ym mis Awst 1485.
Codwyd y Bont Newydd ym 1836 gan y pensaer William Owen i gyfannu’r ffordd newydd i mewn i’r dref ar hyd Victoria Place.
Y PRIORDY
Adeiladwyd hwn ar dir a roddwyd i’r canoniaid Awstinaidd gan Robert FitzTancard , arglwydd Hwlffordd oddeutu 1200 ar lan orllewinol Afon Cleddau.
Ym 1536 , adeg diddymiad y mynachlogydd, prynwyd y Priordy gan Roger a Thomas Barlow , brodyr i William a oedd ar y pryd yn Esgob Tyddewi.
O’r flwyddyn 1983 ymlaen mae rhaglen o waith cloddio wedi bod yn digwydd ar safle adfeilion y Priordy ac o ganlyniad mae llawer o’r adeiladau gwreiddiol wedi dod i’r amlwg. Un o’r darganfyddiadau oedd gardd ganoloesol wedi ei threfnu’n welyau uchel.
Tŷ Foley
Codwyd y tŷ hwn yn Heol yr Afr gan John Nash ar gyfer Richard Foley, brawd y Llyngesydd Thomas Foley, a wasanaethodd gyda Nelson yn Cape St. Vincent. Mae o’r flwyddyn 1790 yn fras ac mae’n un o’i adeiladau preswyl cynharaf.
Mae’n bwysig o ran yr arbrofi gyda gofod sydd yno, gyda’r rhannau o’r tŷ sy’n ymwneud â gwasanaethau o’r golwg ar y cyfan ac mae gan bob ochr i’r tŷ olwg neu olygfa wahanol.
Cofebion Rhyfel
Mae tair cofeb ryfel yn Hwlffordd
Mae Cofeb Ryfel Sir Benfro, a godwyd yn gyntaf ar Sgwâr y Cyfarchiad, ond sydd erbyn hyn ar bwys Neuadd y Sir, yn coffau’r 3000 o ddynion a aberthodd eu bywydau yn Rhyfel Mawr 1914-19.
Ar bwys hon saif y gofeb sy’n coffau’r 88 o ddynion o Hwlffordd a fu farw yn rhyfel 1939-45, wedi ei symud o’i safle blaenorol ar bwys Eglwys y Santes Fair, er mwyn bod yn fwy hwylus ar gyfer cynnal gwasanaeth blynyddol y senotaff.
Ar safle hen neuadd y dref ar y Stryd Fawr, islaw Eglwys y Santes Fair, saif y groes wladaidd sy’n coffau’r 44 o ddynion o Sir Benfro a laddwyd yn Rhyfel De Affrica 1899-1902.
Cofeb y Merthyr
Yn bellach i lawr y Stryd Fawr mae colofn o wenithfaen coch yn nodi’r fan lle llosgwyd un o ferthyron Mari Waedlyd, William Nichol wrth y stanc ym 1558. Roedd yn un o dri Chymro a fu farw dros ei ffydd yn ystod erledigaethau Mari Waedlyd, yn ystod teyrnasiad y frenhines honno, sef Mari Tudur.
Roedd wedi dysgu darllen ac ysgrifennu yn y Priordy lle’r oedd yn gweithio i Ynad y Siambr yn cadw cyfrifon a chasglu dyledion. Arferai fynd mas i’r heolydd i bregethu’r pregethau yr oedd wedi eu paratoi yn ei gartref ar bwys y castell.
Wedi i’r frenhines orchymyn bod rhaid llosgi pob camgredwr fe guddiodd, ond cafodd ei ddal a’i garcharu yn y castell cyn ei ferthyru’n gyhoeddus.
Y Gladdgell
Yn agos i ben y bryn, gyferbyn ag Eglwys y Santes Fair, ar y gyffordd gyda Heol y Farchnad y mae mynedfa’r Gladdgell, a oedd yn seler gromennog o dan dy yn ystod y drydedd ganrif ar ddeg.
Amgueddfa’r Dref
Oddi mewn i furiau’r Castell, mae amgueddfa’r dref, a oedd yn arfer bod yn dy i reolwr y carchar.
Ynddo maent yn cynnal arddangosiadau o gelfyddyd a hanes lleol ac mae ganddo hen greiriau o orffennol y dref.
Carchar y Dref
Roedd Carchar y Dref oddi mewn i furiau’r Castell am ganrifoedd a chodwyd carchar a chyweirdy newydd y dref yn erbyn mur deheuol y cwrt mewnol ym 1779. Ym 1822 codwyd adeilad tri llawr yn lle hwn yn y cwrt allanol, ac ynddo nawr mae Swyddfa Archifwyr y Sir.
Neuadd y Sir
Yng ngwaelod y Stryd Fawr mae Neuadd y Sir, adeilad o bensaernïaeth newydd-glasurol a godwyd gan William Owen ym 1837 ar safle Addoldy’r Crynwyr, a symudodd i’r Cei Newydd.
Yma y cynhaliwyd y Llysoedd Ynadon a Sirol hyd at yn ddiweddar a chynhaliwyd y brawdlysoedd yma hefyd un adeg.
Neuadd y Seiri Rhyddion
Ar ei safle yn Picton Place mae ganddi fynedfa drawiadol gyda chwech o golofnau Corinthaidd a thalog uwchben. Cwblhawyd ym 1872 am gost o £2,000.00.
Meini’r Orsedd
Ym 1972 heidiodd pobl o bob rhan o’r byd i Hwlffordd i gymryd rhan yn yr Eisteddfod Genedlaethol.
Mae Meini’r Orsedd lle cynhaliodd y Beirdd eu defodau yn sefyll nawr lle mae Llwybr Glan yr Afon, a estynnwyd yn ddiweddar, yn dechrau.
Mae’r llwybr hwn yn fodd i fynd am dro hamddenol gyda glan yr afon lle gwelir bywyd gwyllt yn aml, fel y dyfrgi a’r eog.
Eglwys Martin Sant
Yma yn rhan hynaf y dref y mae addoldy Cristnogol hynafol iawn. Codwyd yr eglwys gyntaf ar y safle ym 1120 ar gyfer anghenion ysbrydol deiliaid y Castell a’u gweision yn ogystal â thrigolion cyntaf y dref newydd a nythai o amgylch y castell ac oddi mewn i fur gwreiddiol y dref. Mae ei thŵr wythochrog o gerrig yn fodd ei hadnabod.
Gellir olrhain yr eglwys i oes y Normaniaid ond ailgodwyd hi yn ystod y bedwaredd ganrif ar ddeg. Mae ei chysegru i Martin Sant o Tours yn arwydd ei bod wedi ei sefydlu yn gynnar yn y ddeuddegfed ganrif. Cwblhawyd yr adnewyddu diwethaf o bwys ym 1865 wedi 3 blynedd o waith.
Ymysg ei nodweddion diddorol y mae ffenestr orllewinol unionsyth ysblennydd, beddfaen canoloesol yn y gangell, bedyddfaen canoloesol gyda rhosyn Tuduraidd wedi ei naddu y tu isaf iddo o dan yr ysbïendwll.
Yn ystod y bedwaredd ganrif ar ddeg codwyd yr ystlys ddeheuol gydag ystafell offeiriad neu borthdy uwchben y fynedfa, a Chapel y Forwyn. Ar ffenestr ddiweddar mae arfbais y dref ac arfbeisiau Ymddiriedolwyr Perrot ac Urdd Rhyddfreinwyr Hwlffordd.
Gyda hi mae mynwent uchel ganoloesol wedi ei chadw’n dda.
Eglwys St Thomas à Becket
Yn sefyll ar bwys St Thomas Green mae hi’n ymfalchïo yn ei thŵr gwych 75 troedfedd o uchder. Ynddi mae llawer o feddargraffiadau diddorol yn cynnwys caead arch o’r drydedd ganrif ar ddeg sy’n coffau pererin a fu farw bron iawn i wyth cant o flynyddoedd yn ôl un ai ar ei ffordd i Dyddewi neu ar ei ffordd yn ôl. Roedd dwy bererindod i Dyddewi cystal ag un i Rufain.
Eglwys Dewi Sant
Wedi ei chysegru i’n nawddsant Dewi, mae hi’n sefyll ar safle godidog ym Mhrendergast. Mae traddodiad hir iddi ac yma y mae Howell Davies wedi ei gladdu, yr arweinydd Methodistaidd a oedd yn cael ei alw’n Apostol Sir Benfro.
Albany, Eglwys yr Annibynwyr
Mae’r eglwys hon yn Heol y Rhiw yn perthyn erbyn hyn i’r enwad Unedig Diwygiedig/Methodistaidd. Yn wreiddiol hwn oedd tŷ cwrdd y ‘Green Meeting House’ lle'r oedd yr anghydffurfwyr yn cwrdd mor gynnar â 1638.
Y Tabernacl, Eglwys yr Annibynwyr
Ailgodwyd hon ym 1874 ar lun Basilica Rhufeinig. Sefydlwyd hi gyntaf ym 1774 yng ngwaelod Heol y Ddinas.
Dewi Sant a Phadrig Sant
Codwyd hon yn Heol Dewi ym 1872 ar gyfer anghenion poblogaeth gynyddol o Gatholigion.
Bethesda , Eglwys y Bedyddwyr
Mae’r capel hwn ar waelod Heol yr Ysgubor ymysg y mwyaf gwych yng Nghymru. Mae lle ynddo i 900 o bobl. Adeiladwyd ym 1798 a’i ehangu yn 1816. Ym 1878, cafodd ei ailadeiladu yn y dull Romanésg Cymreig gan George Morgan o Gaerfyrddin am gost o £2,199.00
Eglwys y Santes Fair
Y gred yw ei bod wedi ei chodi ar olion hen adeilad Normanaidd ac mae hi’n enghraifft wych o’r bensaernïaeth addurniadol. Ymysg ei nodweddion mwyaf nodedig y mae bwâu cynnar, to Tuduraidd o baneli derw a cherfiadau o’r oesoedd canol. Mae ysgwyddiadau’r to yn dangos pennau dynion un ochr a phennau merched yr ochr arall a’r farn yw bod y to paneli ymysg y gorau yn y wlad.
Ynddi mae peth o’r gwaith pres hynaf yn Sir Benfro, o ganol yr ail ganrif ar bymtheg, cofrestri mor bell yn ôl â 1590 ac mae gan gôr ddwysedd y maer a’r siryf ben gwely o’r bedwaredd ganrif ar ddeg wedi ei gerfio’n fanwl odidog. Mae enw’r maer o 1642 wedi ei dorri ar bres. Bu’r eglwys yn garchar am gyfnod byr yn 1789 i ddal y milwyr o Ffrainc a oedd wedi ildio wedi glaniad aflwyddiannus ar bwys Abergwaun.
http://www.stmaryshaverfordwest.co.uk
Adeiladau Crefyddol Eraill
- Calfaria, Eglwys Bentecostaidd a sefydlwyd ym 1973 ym Mhortfield.
- Ebeneser a godwyd ym 1817, ehangwyd ym 1844 a 1886 yn Heol Perrot
- Parc y Rhiw (Hill Park) Eglwys y Bedyddwyr a godwyd ym 1857 a’i hadnewyddu ym 1891 – yng ngwaelod Rhiw Prendergast.
- Capel Wesleaidd a godwyd ar safle’r Ystafell Wesleaidd. Pregethodd John Wesley yma pan agorwyd y capel. Nid yw’n addoldy nawr.
- Tŷ Cwrdd y Crynwyr – roedd hwn yng ngwaelod y Stryd Fawr ond symudodd i’r Cei Newydd ym mhellach ymlaen na’r Bristol Trader pan godwyd Neuadd y Sir ym 1835.
- Y Morafiaid – roedd gan y rhain gapel ar St Thomas Green hyd nes dymchwelwyd ef i ddarparu safle ar gyfer tai Llys y Morafiaid (Moravian Court) ym 1961.
Latest News
| ||||
|
| ||||